دو سياهه و شرح اجمالى آنها و ذكر چند مطلب كوتاه به ذكر مطالب ديگرى پرداخته كه قسمت اعظم كتاب به آنها اختصاص يافته از قبيل وصف شهرها و مسافت بين آنها و ذكر راهها و منزلگاههاى بين راه و اطلاعات ديگرى كه به جز سرزمين سواد بخش‌هاى ديگرى از جهان آن روز را هم دربر گرفته و به همين سبب در اين‌جا وقتى سخن از مطالب كتاب المسالك و الممالك مىرود تنها آن بخش از آن كتاب مورد نظر است كه با تشكيلات ديوانى و تقسيمات جغرافيايى سواد ارتباط مىيابد و سخن دربارهء بخش‌هاى ديگر آن كتاب هم به بخشهاى ديگرى از همين مجموعه موكول مىشود كه در آن‌ها از ديوان بريد و راهنامه‌هاى ساسانى و نوشته‌هائى كه در وصف شهرها و سرزمينها بوده است سخن خواهد رفت . چهار بخش و چهار اسپهبد نخستين موضوعى كه در اين كتاب از اين نظر به چشم مىخورد اين است كه ابن خردادبه مبناى كار خود را در تقسيم سرزمين‌هاى مختلف بر اقسام چهارگانه‌اى قرار داده كه از قديم در ايران معمول بوده و از زمان انوشروان و تجديد نظر وى در تقسيمات لشكرى و حذف منصب ايران اسپهبد و تعيين چهار اسپهبد براى هريك از اقسام چهارگانه مملكت رسميت بيشترى يافته بود . او زير عنوان خبر المشرق گويد : به مشرق آغاز مىكنيم و آن يك‌چهارم مملكت است . و در آغاز به ذكر خراسان مىپردازيم كه زير دست اسپهبد آنجا يك پادوسبان و چهار مرزبان بود و هرمرزبان بر يك‌چهارم خراسان فرمان مىراند . يك‌چهارم آن در فرمان مرزبان مرو شاهجان و توابع آن ، و يك‌چهارم آن در فرمان مرزبان بلخ و تخارستان ، و يك‌چهارم در فرمان مرزبان هرات و بوشنج و باذغيس و سيستان و يك‌چهارم آن‌هم در فرمان مرزبان ماوراء النهر بود « 1 » .

--> ( 1 ) . المسالك و الممالك ، ص 18 « ثم نبدأ بالمشرق و هو ربع المملكة و نبدأ به ذكر خراسان و